Circulair bouwen belangrijke schakel in duurzame samenleving Niet-hergebruiken slecht voor het klimaat

Veel van onze grondstoffen worden in de toekomst snel schaarser. We moeten op alle vlakken - ook als we bouwen en verbouwen - zorgen dat we zo zuinig mogelijk omgaan met de natuurlijke rijkdommen. Voor bouwprojecten gaan we op zoek naar die materialen die bij wijzigingen of afbraak zo goed mogelijk opnieuw gebruikt kunnen worden. Op termijn willen we een gebouw meer zien als een tijdelijke opslag van bouwmaterialen. Energiezuinig-bouwen vormt een grote uitdaging. De recepten zijn bekend en de deugdelijkheid is inmiddels bewezen. De laatste jaren gaat er daarom veel aandacht naar circulair bouwen. Maar wat is circulair bouwen precies en welke kansen biedt dat voor de bouwsector?

Tekst: Redactie Foto: Pixabay

In het gebruikelijke lineaire productiemodel worden grondstoffen eerst ontgonnen, dan gebruikt om te produceren en uiteindelijk ’waardeloos’ gedumpt. Dat model zorgde de voorbije eeuwen voor veel welvaart. Echter, de ’aardse’ limieten zijn ondertussen bereikt. De circulaire economie kan een oplossing vormen. Daarbij wijzigt het productieproces zodat grondstoffen zo lang mogelijk meegaan. Hier ligt een kans voor hergebruik en demontabel bouwen, waarmee tevens het aantal transportbewegingen en kilometers drastisch kan worden beperkt.

Lineair wordt Circulair
Het principe van de circulaire economie bestaat er vooral uit om de waarde van de producten en materialen zo lang mogelijk te behouden. Dit principe staat dus in contrast met het lineaire economische model dat berust op ontginnen, produceren, consumeren en uiteindelijk elimineren. De circulaire economie streeft er juist naar om de afvalproductie te verminderen door de producten te herstellen, te onderhouden en hergebruiken. Een dergelijke aanpak bestaat er niet alleen uit om technische oplossingen te vinden, maar ook om na te denken over het ontwerp en de manier waarop producten samengebracht worden om hun levensduur te verlengen. Daarnaast zijn er nieuwe economische modellen in ontwikkeling die circulariteit ondersteunen.

Kostbare materialen
Als een gebouw wordt afgebroken of opnieuw wordt ingericht gaat er enorm veel kostbaar materiaal verloren. Officieel wordt een zeer groot deel van het bouwafval hergebruikt. Maar in de praktijk is dit een te rooskleurige voorstelling van zaken is. Zo wordt dit afval grotendeels gebruikt in laagwaardige toepassingen (downcycling). En er ontstaat ook steeds meer niet-steenachtig afval waarvoor er meestal geen goede oplossing bestaat. Neem bijvoorbeeld glas dat wordt vermalen tot zand om een sportveld te draineren. En dat terwijl een zeer groot deel van dat glas gewoon opnieuw gebruikt zou kunnen worden.

Klimaat en werk
De Nederlandse bouwsector zorgt voor 40 procent van de uitstoot van broeikasgassen. Overigens een gemiddeld niveau in Europa. Niet hergebruiken is voor het klimaat een slechte zaak. De hoeveelheid energie die nodig is voor de productie van materialen en de assemblage van een nieuw gebouw is groter dan het totale verbruik tijdens de voorziene levensduur. Dat moet veel en veel beter kunnen. Een fundamentele - feitelijk bijzonder slimme - omslag dient zich aan: maak grondstoffen duurder en arbeid goedkoper. Een ’circulaire belastingnorm’ zou onze ecologische voetafdruk echt kunnen verkleinen en tegelijk duurzame perspectieven op werk genereren, juist voor die mensen die in een toekomst van digitalisering en robotisering hun baan zouden kunnen verliezen.

Beleid
Vooral In de bouwsector kunnen de principes van de circulaire economie vertaald worden in nuttige beleidsvoornemens. Er liggen voor de toekomst bijvoorbeeld taken voor het ontwerpen en optrekken van gebouwen waarvan de materialen op het einde van hun levensduur hergebruikt kunnen worden. En we passen deze principes ook toe op de energie- en watervoorziening. De opslag van regenwater bijvoorbeeld. Dit gebeurt nu via individuele gebouwen en woningen met een overloop naar de riool. Maar in de plaats hiervan kan men ook zorgen voor een gemeenschappelijke regenwateropslag in de buurt, met ruimte voor infiltratie. Hierdoor is het mogelijk om veel beter wisselingen op te vangen en periodes van droogtes te overbruggen.

Gigantisch verbruik
De bouw is verantwoordelijk voor 40 procent van het grondstoffenverbruik. Van alle grondstoffen die wereldwijd worden gedolven, is maar liefst 50 procent bestemd voor de bouwsector. In Nederland gaat het om 250 miljoen ton per jaar! De Nederlandse bouw produceert daarnaast 23 miljoen ton sloopafval per jaar. Vrijwel alles daarvan wordt gerecycled tot laagwaardig materiaal dat bijvoorbeeld wordt gebruikt als ondergrond voor wegen.

Bouwprocessen
Circulair bouwen gaat niet uitsluitend over recycleren. Het beslaat het volledige bouwproces. Architecten, ingenieurs en constructeurs denken aan het begin van het bouwproces al na over het meest efficiënte gebruik van grondstoffen. Bovendien construeren ze de gebouwen op een zodanige manier dat het toekomstige hergebruik van gehele gebouwen en/of bouwmaterialen makkelijker wordt. Het is dus niet alleen bij de sloop van het pand dat men nadenkt over hergebruik. Circulair bouwen heeft invloed op het hele bouwproces.

’Wij gaan circulair”
Begin dit jaar werd ’De Week van de Circulaire Economie 2018’ georganiseerd. Daarin startte de BNA de campagne ‘Wij gaan circulair’. Die campagne is erop gericht architectenbureaus te bewegen om circulaire ontwerpprincipes zoveel mogelijk toe te passen. Het is ook het startpunt van het bredere programma ’Circulaire Architectuur en Bouw’, waarin BNA de branche wil faciliteren circulair te gaan. Bijna 1200 architectenbureaus zijn verenigd in de BNA, Branchevereniging Nederlandse Architectenbureaus.

Gezamenlijke doelstelling
Overheden en bouwpartijen streven ernaar om in 2030 het grondstoffenverbruik te hebben gehalveerd en in 2050 een circulaire gebouwde omgeving te hebben. De BNA onderschrijft deze doelstelling en gaat daar mee aan de slag. Want architecten spelen een cruciale rol in het terugdringen van het grondstoffenverbruik. BNA: ”Circulair bouwen is een belangrijke schakel in een duurzame samenleving die ervoor zorgt dat toekomstige generaties in dezelfde behoefte kunnen voorzien als wij. Wij zien circulariteit als een middel om meerwaarde te creëren. Gezondheid te bevorderen, lucht te zuiveren, water te zuiveren, energie te leveren. Duurzaamheid betreft de mens, architectuur zonder mens is niets. Circulair zonder oog voor de mens is niets. Net als het feit dat gebouwen geen energie verbruiken; de mens doet dat. Een gebouw kan ook niet gezond zijn; je wilt een gezonde omgeving voor de mens. De kern van alles is de mens.”